معنی شعر دور اندیشی فارسی نهم
۱-کودکی از جمله ی آزادگان رفت برون با دو سه همزادگان
بیت مذکور در کل یک جمله هست .
برگردان بیت به نثر روان : کودکی از خانواده ی اصیل و نجیب با چند تن از همسالان خود به بیرون رفتند.
بررسی نقش های دستوری : کودکی : نهاد / از : حرف اضافه / جمله :متمم / آزادگان مضافالیه
رفت : فعل / برون : قید / با: حرف اضافه / دو سه : صفت / همزادگان : متمم
دانش های ادبی و زبانی: واژگان ( آزادگان و همزادگان ) قافیه اند
۲- پای چو در راه نهاد آن پسر پویه همی کرد و درآمد به سر
بیت فوق سه جمله هست/ پای چو در راه نهاد آن پسر/ پویه همی کرد / و درآمد به سر
برگردان بیت به نثر روان :وقتی آن پسر به راه افتاد ، دوید و با سر به زمین افتاد.
بررسی دستوری :جمله اول : پیرو ( وابسته ) جمله دو م و سوم : پایه و هردو همپایه اند
پای در راه نهاد : عبارت فعلی در معنی به راه افتاد / آن : صفت اشاره / پسر : نهاد
پویه همی کرد : فعل / و : حرف ربط همپایه ساز / در آمدبه سر : عبارت فعلی در معنی زمین خورد
دانش های ادبی و زبانی : به نظر عبارات فعلی در این بیت به صورت کنایه آمده اند و میان واژگان
( پسر و به سر ) واج آرایی و سجع دیده می شود و نیز این دو واژه قافیه محسوب می شوند
۳ - پایش از آن پویه در آمد زدست مهر دل و مهره ی پشتش شکست
بیت دوجمله است. مصراع اول یک جمله و مصراع دوم یک جمله
برگردان بیت به نثر روان : پایش به خاطر دویدن از جا درآمد( دچار مشکل شد ) و آن اشتیاق درونی از بین
رفت و مهره های پشتش هم آسیب دید.
بررسی دستوری :پای: نهاد / َش : مضاف الیه / از : حرف اضافه / آن : صفت اشاره / پویه : متمم
در آمد زدست : عبارت فعلی ( در این عبارت فعلی از دست می تواند در معنی ازبیخ یا از ته هم باشد )
مهر : نهاد / دل : مضاف الیه / و : حرف عطف / مهره : نهاد / پشت : مضاف الیه / َش : مضاف الیه
شکست : فعل
دانش های ادبی و زبانی : عبارت فعلی ( زدست در آمدن )( کنایه ) در مصراع اول و جناس حرکتی و
افزایش در میان واژگان ( مهر/ مهره )و نیز واج آرایی (ش) در انتهای بیت، به بیت زیبایی بخشیده است
واژگان ( دست و شکست قافیه اند )
۴- شد نفس آن دوسه هم سال او تنگ تر از حادثه ی حال او
بیت یک جمله است .
برگردان بیت به نثر روان :حال دیگر دوستان وی بدتر از حال او گشت.
بررسی دستوری :شد : فعل ربطی / نفس : نهاد ( مسند الیه ) / آن : صفت اشاره / دوسه : صفت
شمارشی/ هم سال : مضاف الیه / او : مضاف الیه / تنگ تر : مسند / از : حرف اضافه / حادثه : متمم
حال : مضاف الیه / او : مضاف الیه
دانش های ادبی و زبانی :وجود واج آرایی ( س ) در مصراع اول و نیز جناس اختلافی میان واژگان
(سال و حال) و هم چنین وجود آرایه ی ایهام در واژه ی (حال )که در دو معنی زمان حال و شکل حالت وی
به کار رفته است به زیبایی بیت افزوده است .
واژگان (سال و حال) قافیه اند و (او ) ردیف است.
- آن که ورا دوست ترین بود گفت در بن چاهیش بباید نهف
بیت سه جمله است . آن که ( کس که ) ورا دوست ترین بود / گفت / در بن چاهیش بباید نهفت
برگردان بیت به نثر روان :آن کس که برای او بهترین دوست بود گفت باید او را در ته چاهی پنهان کنیم.
بررسی دستوری : آن : صفت اشاره / که : مسند الیه / ورا ( برای وی ) : حرف اضافه و متمم /
دوست ترین: مسند / بود : فعل ربطی / گفت : فعل / در : حرف اضافه / بن : متمم / چاه : مضاف الیه
ش : مفعول / بباید نهفت : فعل - در ضمن عبارت ( آن که ورا دوست ترین بود ) به عنوان (نهاد )برای فعل
( گفت) محسوب می شود.
دانش های ادبی و زبانی :آرایه ی خاصی دیده نمی شود ولی می توان به تناسب بین ( بن و چاه )
اشاره کرد.
واژگان ( گفت و نهفت ) قافیه اند .
۶- تا نشود راز چو روز آشکار تا نشویم از پدرش شرمسار
بیت دو جمله است . هر دو جمله از نوع مرکب وابسته ( پیرو ) هستند. به نظر می رسد این بیت به بیت
قبلی موقوف المعنی هست . بدین معنی که مصراع آخر بیت قبل به عنوان جمله پایه ( هسته )
محسوب می شود .
برگردان بیت به نثر روان :برای این که راز همانند روز آشکار نشود و در پیش پدرش شرمنده نباشیم .
بررسی دستوری : تا: حرف ربط وابسته ساز / نشود : فعل ربطی / راز : مسند الیه / چو : حرف اضافه
روز : متمم / آشکار : مسند / تا : حرف ربط وابسته ساز / نشویم : فعل ربطی و شناسه مسندالیه /
از : حرف اضافه / پدر : متمم / َش : مضاف الیه / شرمسار : مسند
دانش های ادبی و زبانی :تشبیه در مصراع اول و نیز جناس اختلافی بین واژگان ( راز و روز ) و واج آرایی
( ش ) بر زیبایی های بیت افزوده است .
واژگان ( آشکار و شرمسار ) قافیه اند .
۷ - عاقبت اندیش ترین کودکی دشمن او بود از ایشان یکی
این بیت یک جمله است.
برگردان بیت به نثر روان : عاقبت اندیش ترین کودکی دشمن او بود . یکی از ایشان
(بیت موقوف المعنی دارد به بیت بعدی )
بررسی دستوری : عاقبت اندیش ترین کودکی : نهاد /(عاقبت اندیش = صفت فاعلی مرکب مرخم )
+ ( ترین : علامت صفت عالی) + کودکی ) در کل صفت عالی پیشین + کودکی (نهاد ) /
دشمن : مسند / او : مضاف الیه/ بود : فعل ربطی / از : حرف اضافه / ایشان : متمم /
یکی : نهاد فعل گفت در بیت بعدی
دانش های ادبی و زبانی : آرایه ی خاصی دیده نمی شود . واژگان (کودکی و یکی ) قافیه اند.
۸ - گفت همانا که در این همرهان صورت این حال نماند نهان
بیت دو جمله است . گفت / همانا که در این همرهان صورت این حال نماند نهان /
برگردان بیت به نثر روان : (یکی از ایشان دربیت قبلی ) گفت که یقینا جریان این حادثه در میان این جمع
پوشیده نخواهد ماند .
برسی دستوری :گفت : فعل / فاعل:یکی از ایشان در بیت قبلی / همانا : قید تاکید / که : حرف ربط
وابسته ساز/ در : حرف
اضافه / این : صفت اشاره / همرهان : متمم / صورت : نهاد / این : صفت اشاره / حال : مضاف الیه /
نماند: فعل / نهان : قید
دانش های ادبی و زبانی : در بیت واج آرایی (ه) دیده می شود و در واژه ی ( حال ) نیز ایهام وجود دارد.
یکی در معنی زمان حال و آن دگر حالت .
واژگان ( همرهان و نهان ) قافیه اند .
۹ - چون که مرا زین همه دشمن نهند تهمت این واقعه بر من نهند
بیت دو جمله است .مصراع اول یکی و مصراع دوم یکی دیگر .( و موقوف المعنی است به بیت قبل )
برگردان بیت به نثر روان :تهمت این واقعه را به گرد من می اندازند زیرا مرا دشمن او می دانند .
بررسی دستوری : چون که : حرف ربط وابسته ساز / مرا = من را : مفعول و حرف نشانه /
زین = از این : حرف اضافه و صفت اشاره / همه : متمم / دشمن : مسند / نهند : فعل گذرا بر مفعول و
مسند / این جمله از نوع جملات چهار جزیی است به این شکل ( نهاد + مفعول + مسند + فعل )/
تهمت : مفعول / این : صفت اشاره / واقعه : مضاف الیه / بر : حرف اضافه / من : متمم / نهند : فعل
( نهند )اولی = نامیدن و دانستن / ( نهند ) دومی = قرار دادن و گذاشتن
دانش های ادبی و زبانی :جناس تام بین ( نهند و نهند )
بیت ذوقافیتین هست / قافیه های اول ( دشمن و من ) و قافیه های دوم ( نهند و نهند )
۱۰- زی پدرش رفت و خبردار کرد تا پدرش چاره ی آن کار کرد
بیت سه جمله است . زی پدرش رفت / و خبردارکرد / تا پدرش چاره ی آن کار کرد/
دو جمله ی مصراع اول از نوع جملات مرکب همپایه هستند و جمله مصراع دوم از نوع وابسته
برگردان بیت به نثر روان :به سوی پدر او رفت و اورا از این ماجرا آگاه ساخت تا اینکه پدرش ای کار را چاره کرد .
بررسی دستوری : زی : حرف اضافه / پدر : متمم / ش : مضاف الیه / رفت : فعل / و : حرف ربط
همپایه ساز / خبردارکرد : فعل / تا : حرف ربط / پدر : نهاد / ش : مضاف الیه / چاره کرد : فعل /
آن : صفت اشاره / کار : مفعول
دانش های ادبی و زبانی : تکرار دو واژه ی ( پدرش ) و نیز وجود جناس اختلافی در دو واژه ی ( دار و کار)
به زیبایی بیت افزوده است و هم چنین واژگان ( خبردار و کار ) باهم قافیه اند و ( کرد ) در هردو مصراع
ردیف اند .
۱۱ - هر که در او گوهر دانایی است بر همه چیزیش توانایی است
بیت دو جمله است . مصراع اول یکی و مصراع دوم یکی دیگر .
برگردان بیت به نثر روان : هر کس که در وجودش گوهر دانایی وجود دارد بر انجام هر کاری برای او توانایی
وجود دارد .
بررسی دستوری : هر : صفت مبهم / که ( کس که ) : نهاد / در : حرف اضافه / او : متمم / جوهر : نهاد /
دانایی : مضاف الیه / است : فعل غیر اسنادی / بر : حرف اضافه / همه : صفت مبهم / چیزی : متمم /
ش : متمم یا مضاف الیه / توانایی : نهاد / است : فعل غیر اسنادی
دانش های ادبی و زبانی : واژه جوهر معرب گوهر است . تناسب زیبا بین واژگان ( دانایی و توانایی )
واژگان ( دانایی و توانایی ) قافیه اند و ( است ) ردیف .
۱۲ - دشمن دانا که غم جان بود بهتر از آن دوست که نادان بود
بیت در کل چهار جمله است . دو جمله در مصراع اول به صورت جمله مرکب با (که ) تاویلی و دو جمله ی
دیگر در مصراع دوم از نوع جملات مرکب با (که ) زبط ساده .
برگردان بیت به نثر روان :دشمن دانایی که برای روح انسان غم و اندوه باشد بهتر از آن دوستی هست که
نادان باشد .
بررسی دستوری : دشمن : مسند الیه / دانا : صفت / که : حربط وابسته ی تاویلی / غم : مسند
جان : مضاف الیه / بود : فعل ربطی ( اسنادی ) / بهتر : مسند / از : حرف اضافه / آن : صفت اشاره /
دوست : متمم / است ( فعل محذوف ) / که : حرف ربط وابسته ساز / نادان : مسند / بود : فعل ربطی
دانش های ادبی و زبانی : ترکیب اختصاصی ( غم جان ) و ترکیب وصفی ( دشمن دانا ) و وجود تضاد یا طباق میان واژگان ( دشمن و دوست ) و ( دانا و نادان ) و تناسب میان ان ها به زیبایی های بیت دو
چندان افزوده است .
واژگان ( جان و نادان ) قافیه اند و (بود) ردیف اند.